UTHMANIYAH: KHALIFAH ATAU EMPAYAR?

Uthmaniyah sering disebut sebagai khalifah terakhir umat Islam. Penyebutannya membawa suatu gambaran yang besar; sebuah pemerintahan yang menyatukan umat, menjaga kesucian agama dan mempertahankan wilayah Islam selama lebih enam abad. Namun, apakah Uthmaniyah benar-benar sebuah khalifah sebagaimana pemerintahan awal Islam, atau ia sebenarnya sebuah empayar yang menggunakan agama untuk membentuk keabsahan politiknya? 

Pertanyaan ini tidak bertujuan mengecilkan sejarah Uthmaniyah. Sebaliknya, ia diperlukan supaya tamadun tersebut tidak dibaca melalui dua keadaan yang terlalu mudah. Satu pihak melihat Uthmaniyah sebagai zaman keemasan yang hampir tidak memiliki kecacatan. Pihak lain pula melihatnya sebagai kerajaan Turki yang keras, mundur dan menjadi penghalang kepada kemajuan Eropah. Kedua-dua pandangan ini gagal memahami bahawa sesebuah tamadun tidak dibina hanya oleh kesucian atau kejahatan. Ia dibina melalui kekuasaan, ilmu, peperangan, perdagangan, agama dan kemampuan mengurus perbezaan manusia.

Dalam pengajian tamadun Islam, Marshall Hodgson membezakan antara perkara yang benar-benar bersifat “Islamik” dengan lingkungan budaya yang berkembang di bawah masyarakat Islam, yang disebutnya sebagai Islamicate. Agama merupakan teras, tetapi tamadun yang terbentuk di sekelilingnya turut dihasilkan oleh bangsa, bahasa, adat dan tradisi bukan Islam. Melalui kerangka ini, Uthmaniyah tidak boleh difahami hanya sebagai negara agama. Ia ialah sebuah tamadun Islamik yang turut menyerap warisan Turki, Parsi, Arab, Byzantine dan masyarakat Balkan ke dalam satu susunan politik yang luas (Hodgson, 1974).

Uthmaniyah bermula sebagai sebuah kerajaan kecil di Anatolia sekitar penghujung abad ke-13. Kedudukannya di kawasan sempadan Byzantine membolehkan kerajaan tersebut berkembang melalui peperangan, persekutuan, perkahwinan dan penggabungan kelompok-kelompok tempatan. Penaklukan Konstantinopel oleh Mehmed II pada tahun 1453 kemudiannya mengubah kedudukan Uthmaniyah daripada kerajaan perbatasan kepada sebuah empayar yang mempunyai cita-cita sejagat. Sultan bukan lagi sekadar ketua kelompok Turki, tetapi mula membawa pelbagai gelaran yang menghubungkannya dengan tradisi Islam, Parsi, Rom dan Turko-Mongol (İnalcık, 1973; Kafadar, 1995).

Di sinilah istilah empayar lebih sesuai digunakan. Wilayah Uthmaniyah merangkumi masyarakat yang terlalu luas untuk disatukan melalui satu identiti sahaja. Di bawah kekuasaannya terdapat orang Turki, Arab, Yunani, Armenia, Kurdi, Slav, Yahudi dan pelbagai masyarakat Balkan. Mereka menganut agama, menggunakan bahasa dan membawa pengalaman sejarah yang berbeza. Negara tersebut tidak mungkin bertahan hanya melalui semangat persaudaraan Islam kerana sebahagian besar rakyatnya pada beberapa zaman bukan beragama Islam.

Namun, menyebut Uthmaniyah sebagai empayar tidak bermaksud menafikan watak Islamnya. Islam memberikan bahasa moral dan politik kepada kerajaan tersebut. Sultan dianggap bertanggungjawab menjaga agama, menegakkan keadilan, melindungi wilayah Islam dan memastikan kehidupan masyarakat berada dalam suatu ketertiban. Dalam masa yang sama, pentadbirannya tidak bergantung kepada hukum syariah semata-mata. Uthmaniyah menggabungkan syariah dengan kanun, iaitu undang-undang yang dibentuk oleh sultan bagi memenuhi keperluan pentadbiran, cukai, tanah dan keselamatan. Karen Barkey menyifatkan Uthmaniyah bukan sebagai teokrasi kerana ulama dan syariah tidak berdiri sebagai pemerintah tunggal negara; hubungan agama dan kekuasaan sentiasa dirunding mengikut perubahan zaman (Barkey, 2010).

Persoalan khalifah pula lebih rumit. Cerita yang sering diulang ialah Sultan Selim I menerima gelaran khalifah daripada pemerintah Abbasiyah terakhir selepas menakluki Mesir pada tahun 1517. Menurut cerita tersebut, kuasa khalifah dipindahkan secara rasmi kepada sultan Uthmaniyah dalam sebuah upacara di Istanbul. Masalahnya, ahli sejarah tidak menemui bukti sezaman yang kukuh tentang upacara itu. Kisah pemindahan tersebut muncul jauh lebih lewat dan besar kemungkinan diperkukuh untuk mengesahkan tuntutan politik Uthmaniyah (Deringil, 1991; Yılmaz, 2018).

Ini tidak bermaksud sultan Uthmaniyah langsung tidak menggunakan gelaran khalifah sebelum atau selepas tahun 1517. Bahasa kekhalifahan telah hadir dalam pemikiran politik Uthmaniyah sebelum penaklukan Mesir. Namun, makna khalifah ketika itu tidak semestinya sama dengan gambaran seorang pemimpin tunggal yang diterima oleh seluruh umat Islam. Banyak pemerintah Muslim selepas kejatuhan Baghdad pada tahun 1258 menggunakan bahasa khalifah atau wakil Tuhan bagi mengukuhkan kedudukan masing-masing. Hüseyin Yılmaz menunjukkan bahawa pemikir Uthmaniyah membentuk semula konsep khalifah melalui gabungan fikah, tasawuf dan gagasan raja yang sempurna. Khalifah tidak lagi semata-mata ditentukan oleh keturunan Quraisy, tetapi melalui kemampuan memelihara agama, menegakkan keadilan dan mengurus masyarakat (Yılmaz, 2018).

Pemikiran Ibn Khaldun membantu menjelaskan keadaan ini. Dalam al-Muqaddimah, beliau membezakan antara khilafah dengan mulk. Khilafah ialah pemerintahan yang membawa manusia menurut tuntutan agama bagi kepentingan dunia dan akhirat. Mulk pula ialah kekuasaan kerajaan yang bertahan melalui kekuatan kelompok, pentadbiran dan keupayaan mengawal masyarakat. Namun, dalam perjalanan sejarah, kedua-duanya sering bercampur. Pemerintah boleh membawa gelaran agama, tetapi negara masih perlu berfungsi melalui tentera, cukai, birokrasi dan persaingan kuasa (Ibn Khaldun, 1377/2005).

Melalui kerangka tersebut, Uthmaniyah lebih tepat dilihat sebagai mulk yang memperoleh keabsahan melalui Islam. Ia mempunyai cita-cita khalifah, tetapi beroperasi sebagai empayar. Sultan boleh menjadi pelindung dua kota suci, dalam masa yang sama berperang dengan kerajaan Islam lain seperti Safawiyah dan Mamluk. Ia boleh membina masjid, madrasah dan wakaf, tetapi pada masa yang sama mengenakan cukai, memindahkan penduduk secara paksa dan menghukum pemberontakan dengan keras. Hal ini bukan sesuatu yang ganjil dalam sejarah. Negara sentiasa membawa nilai yang tinggi, tetapi tetap bergerak melalui kepentingan kekuasaan.

Pada zaman Sultan Süleyman, gabungan antara agama, undang-undang dan empayar mencapai bentuknya yang paling kukuh. Di dunia Eropah beliau dikenali sebagai Suleiman the Magnificent, tetapi dalam tradisi Uthmaniyah beliau dikenali sebagai Kanuni, iaitu penyusun undang-undang. Pemerintahannya tidak hanya diperkuat melalui penaklukan, tetapi melalui usaha menyelaraskan pentadbiran kerajaan dengan hukum dan gambaran keadilan. Halil İnalcık melihat kekuatan Uthmaniyah klasik terletak pada kemampuannya membentuk institusi yang menghubungkan istana, tentera, ulama dan wilayah taklukan dalam satu sistem yang teratur (İnalcık, 1973).

Namun, ketertiban Uthmaniyah tidak harus diromantikkan sebagai kesamarataan moden. Masyarakat bukan Islam diberikan perlindungan, ruang ibadat dan sebahagian autonomi komuniti, tetapi mereka tetap berada dalam susunan yang tidak setara. Toleransi empayar bukanlah toleransi liberal seperti yang difahami hari ini. Ia lebih bersifat praktikal: perbezaan diterima selagi tidak menggugat ketertiban dan kesetiaan kepada negara. Uthmaniyah boleh menjadi terbuka pada suatu ketika, tetapi keras pada ketika yang lain. Empayar memang begitu; tangannya boleh membina masjid dan jambatan, tetapi tangan yang sama juga memegang pedang.

Menjelang abad ke-19, gelaran khalifah memperoleh kepentingan politik yang lebih besar. Ketika wilayah empayar semakin mengecil dan kuasa Eropah semakin mencengkam, kerajaan Uthmaniyah menggunakan kedudukan sultan sebagai khalifah untuk membina hubungan dengan umat Islam di luar wilayahnya. Pada zaman Sultan Abdulhamid II, bahasa kesatuan umat menjadi sebahagian daripada usaha mempertahankan negara dan melawan tekanan imperialisme. Selim Deringil menghuraikan bahawa simbol agama, pendidikan, upacara dan gambaran sultan sebagai pelindung Islam digunakan bagi memperbaharui keabsahan empayar (Deringil, 1998). Cemil Aydin pula menunjukkan bahawa gagasan “dunia Islam” sebagai satu kesatuan politik global berkembang dengan lebih kuat dalam suasana imperialisme abad ke-19, bukannya wujud dalam bentuk yang sama sejak awal Islam (Aydin, 2017).

Maka, adakah Uthmaniyah sebuah khalifah atau empayar? Jawapannya ialah kedua-duanya, tetapi bukan dalam kadar dan bentuk yang sama sepanjang sejarahnya. Uthmaniyah pada asasnya ialah sebuah empayar dinasti. Ia menakluk wilayah, mengurus bangsa yang pelbagai, membina birokrasi dan mempertahankan kuasa keluarga Osman. Dalam masa yang sama, ia ialah empayar Islam yang menjadikan syariah, ulama, kota suci dan gelaran khalifah sebagai unsur penting dalam pembentukan identitinya.

Kesilapan kita ialah apabila khalifah dan empayar dianggap dua perkara yang mesti dipisahkan. Dalam sejarah Uthmaniyah, kedua-duanya saling melengkapi dan kadang-kadang saling bertentangan. Khalifah memberikan tujuan moral kepada kekuasaan. Empayar pula menyediakan tentera, cukai dan institusi untuk memastikan tujuan itu dapat bertahan. Persoalan yang lebih penting bukan sama ada Uthmaniyah layak dipanggil khalifah, tetapi sejauh mana kuasanya benar-benar tunduk kepada keadilan yang menjadi asas kepada gelaran tersebut.

Uthmaniyah bukan syurga politik yang hilang. Ia juga bukan sekadar empayar ganas yang harus dilupakan. Ia adalah pengalaman besar tamadun Islam dalam usaha menghubungkan agama dengan kekuasaan, umat dengan wilayah dan cita-cita moral dengan keperluan pemerintahan.

Khalifah ialah nama yang membawa amanah. Empayar ialah tubuh yang membawa kekuasaan. Dalam Uthmaniyah, kedua-duanya hidup dalam satu badan dan seperti manusia, badan itu juga memiliki kebijaksanaan, kekuatan serta kelemahannya sendiri.

Bacaan asas: Ibn Khaldun (1377/2005), The Muqaddimah: An Introduction to History; Marshall G. S. Hodgson (1974), The Venture of Islam; Halil İnalcık (1973), The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600; Cemal Kafadar (1995), Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State; Selim Deringil (1998), The Well-Protected Domains; Ira M. Lapidus (2014), A History of Islamic Societies; Cemil Aydin (2017), The Idea of the Muslim World; Hüseyin Yılmaz (2018), Caliphate Redefined: The Mystical Turn in Ottoman Political Thought.